تاغىل ئات (زېبرا) ھەققىدە ئەتراپلىق چۈشەنچە

1. « تاغىل ئات ( زېبرا ) » نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

تاغىل ئات ئافرىقا قىتئەسىگە خاس بولغان، ئۆزىگە خاس ئاق-قارا سىزىقلىرى (Black and white stripes) بىلەن تونۇلغان تاق تۇياقلىق سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇلار سىرتقى كۆرۈنۈشى جەھەتتىن ئاتقا ئوخشاپ كەتسىمۇ، ئەمما خاراكتېرى ۋە بەدەن تۈزۈلۈشى جەھەتتىن پەرقلىنىدۇ. تاغىل ئاتلار تەبىئەت دۇنياسىدىكى ئەڭ گۈزەل ۋە سىرلىق مەخلۇقلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلارنىڭ سىزىقلىرى ھەر بىر تاغىل ئات ئۈچۈن خۇددى ئىنسانلارنىڭ بارماق ئىزىغا ئوخشاش بىردىنبىردۇر.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: تاغىل ئات ( زېبرا )
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Hippotigris (Equus)
• ئېنگىلىزچە نامى: Zebra
• ياپونچە ئاتىلىشى: シマウマ (Shimauma)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Zebra
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 斑马 (Bānmǎ)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

تاغىل ئاتنىڭ ئەڭ روشەن ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ پۈتۈن بەدىنىنى قاپلىغان سىزىقلىرىدۇر.

• رەڭگى: ئاساسىي رەڭگى قارا بولۇپ، ئۈستىدە ئاق سىزىقلىرى بولىدۇ.
• بەدەن قۇرۇلمىسى: ئېشەك ۋە ئاتنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى بەدەن قۇرۇلمىسىغا ئىگە، يىلى (يالى) تىك چىقىدۇ.
• بوي ئېگىزلىكى: ئادەتتە مۈرىسىگىچە بولغان ئېگىزلىكى 1.2 مېتىردىن 1.5 مېتىرغىچە بولىدۇ.
• ئېغىرلىقى: تۈرىگە قاراپ 200 كىلوگىرامدىن 450 كىلوگىرامغىچە كېلىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

تاغىل ئاتلار ئاساسلىقى ئافرىقا قىتئەسىدە ياشايدۇ. ئۇلارنىڭ تارقىلىش دائىرىسى تۆۋەندىكىدەك:

• ئافرىقىنىڭ شەرقىي ۋە جەنۇبىي قىسىملىرىدىكى كەڭ ئوتلاقلار (Savannah).
• تاغلىق رايونلار (تاغ زېبراسى).
• بوشاڭ چۆللۈك ۋە چاتقاللىق رايونلار.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

تاغىل ئات بىر خىل ئوتخور ھايۋان (Herbivore) بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئوزۇقلىنىشى ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

• تۈرلۈك يېشىل ئوت-چۆپلەر.
• دەرەخ پوستلىرى ۋە يوپۇرماقلار (ئوت-چۆپ كەمچىل بولغاندا).
• ئۇلار كۈن بويى دېگۈدەك ئوتلايدۇ ۋە سۇ مەنبەسىگە يېقىن جايلاردا ياشاشنى خالايدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

تاغىل ئاتلار ناھايىتى ئىجتىمائىي ھايۋانلار بولۇپ، ئۇلار توبى بىلەن ياشاش (Herds) ئادىتىگە ئىگە.

• ئۇلار ئادەتتە بىر ئەركەك تاغىل ئات باشچىلىقىدىكى بىر قانچە چىشى ئات ۋە قۇلانلاردىن تەركىب تاپقان كىچىك ئائىلە گۇرۇپپىلىرىدا ياشايدۇ.
• تەبىئەتتە باشقا ئوتخور ھايۋانلار (مەسىلەن، غەزەل ۋە بۆكەنلەر) بىلەن بىرلىكتە ياشاپ، يىرتقۇچىلاردىن مۇداپىئەلىنىدۇ.
• ئۇلار ئۆرە تۇرۇپ ئۇخلاش ئىقتىدارىغا ئىگە.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• ھامىلىدارلىق مۇددىتى: تەخمىنەن 12 ئاي (بىر يىل).
• تۇغۇت سانى: ئادەتتە بىر قېتىمدا بىرلا قۇلان تۇغىدۇ.
• قۇلانلار: يېڭى تۇغۇلغان قۇلانلار تۇغۇلۇپ بىر سائەتكە قالمايلا ئورنىدىن تۇرۇپ يۈگۈرەلەيدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ يىرتقۇچىلاردىن قېچىشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

تاغىل ئاتلار ئىنسانلار تەرىپىدىن ئاسان مەستەم قىلىش (Domestication) مۇمكىن بولمىغان ھايۋانلاردۇر.

• پايدىلىق تەرىپى: ساياھەتچىلىكتە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ؛ ئافرىقا ئېكولوگىيەسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى.
• زىيانلىق تەرىپى: يەرلىك دېھقانلارنىڭ زىرائەتلىرىنى يەپ قويۇشى مۇمكىن.
• ئىلگىرى تېرىسى ئۈچۈن كۆپ ئوۋلانغان بولسا، ھازىر قوغدىلىدىغان ھايۋانلار قاتارىدا.

9. كۈشەندىسى

تاغىل ئاتلارنىڭ تەبىئىي دۈشمەنلىرى، يەنى يىرتقۇچى ھايۋانلار (Predators) ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەردۇر:

• شىر، يولبارس (ئافرىقىدىكى تۈرلىرى)، سىرتلان، يىلپىز ۋە ياۋا ئىتلار.
• دەريادىن ئۆتۈش جەريانىدا تىمساھلارنىڭ ھۇجۇمىغا كۆپ ئۇچرايدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• زېبرانىڭ سىزىقلىرى چىۋىن-چىرمەكلەرنىڭ قونۇشىدىن ساقلىنىشقا ياردەم بېرىدۇ.
• ئۇلارنىڭ ئۆزئارا ئالاقە قىلىدىغان ئۆزىگە خاس ھاۋشاشقا ئوخشاپ كېتىدىغان ئاۋازى بار.
• زېبرالار ناھايىتى تېز يۈگۈرەلەيدۇ (سائىتىگە 65 كىلومېتىر).

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class： 哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: تاق تۇياقلىقلار ئەترىتى
目 Order： 奇蹄目 Perissodactyla

ئائىلىسى: ئاتسىمانلار ئائىلىسى
科 Family： 马科 Equidae

ئۇرۇقداش: ئات ئۇرۇقدىشى
属 Genus： 马属 Equus

تۈر: تاغىل ئات تۈرى
种 Species： 斑马 Zebra (Equus quagga قاتارلىقلار)