سىرتلان

1. «سىرتلان» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

سىرتلان (Hyena) سۈت ئەمگۈچى يىرتقۇچ ھايۋانلارنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، ئۇلار تەبىئەت دۇنياسىدىكى ئەڭ قابىل «تازىلىغۇچىلار» ۋە ماھىر ئوۋچىلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. سىرتلانلار كۆپىنچە كىشىلەر تەرىپىدىن پەقەت باشقا ھايۋانلارنىڭ قالدۇقلىرىنى يەيدىغان قاغاش دەپ قارالسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلار ناھايىتى يۇقىرى ئىجتىمائىي تۈزۈلۈشكە ۋە ئالاھىدە ئوۋلاش ئىقتىدارىغا ئىگە ھايۋانلاردۇر. ئۇلار ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: سىرتلان

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Hyaenidae

• ئېنگىلىزچە نامى: Hyenas

• ياپونچە ئاتىلىشى: ハイエナ (Haiena)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Sırtlan

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 鬣狗 (Liègǒu) / 土狼 (Tǔláng – ئاساسلىقى تۇپراق سىرتلىنىنى كۆرسىتىدۇ)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

سىرتلانلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئىت بىلەن مۈشۈككە مەلۇم دەرىجىدە ئوخشاپ كەتسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلار مۈشۈك سىمانلار ئەترىتىگە تېخىمۇ يېقىن تۇرىدۇ.

• بەدەن قۇرۇلمىسى: ئالدى پۇتلىرى كەينى پۇتلىرىدىن ئۇزۇنراق بولۇپ، دۈمبىسى قىيپاش كۆرۈنىدۇ. بۇ قۇرۇلما ئۇلارغا ئۇزۇن مۇساپىلىك يۈگۈرۈش ئىقتىدارى بېرىدۇ.

• جاغ قۇۋۋىتى: سىرتلانلارنىڭ جاغ قۇۋۋىتى (Jaw strength) ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، ھەتتا پىل ۋە كەركىداننىڭ سۆڭەكلىرىنىمۇ ئاسانلا چاينىيالايدۇ.

• تۈك رەڭگى: تۈرلىرىگە قاراپ خاللىق، سىزىقلىق ياكى بىر خىل رەڭدە بولىدۇ. مەسىلەن، خاللىق سىرتلانلارنىڭ تېنىدە قارا توخۇ كۆزىدەك خاللار بولىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

سىرتلانلار ئاساسلىقى ئافرىقا قىتئەسىدىكى سئاۋاننا ئوتلاقىرىدا، چۆللەردە ۋە چاتقاللىقلاردا ياشايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، سىزىقلىق سىرتلان تۈرلىرى ئوتتۇرا شەرق، ھىندىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ بەزى رايونلىرىدا ئۇچرايدۇ. ئۇلار سۇ مەنبەسىگە يېقىن، ئەمما قۇرغاق رايونلارنى ماكان قىلىشنى ياقتۇرىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

سىرتلانلار «تەبىئەتنىڭ تازىلىغۇچىسى» دەپ ئاتىلىدۇ، چۈنكى ئۇلار ئاساسلىقى ئۆلۈك ھايۋانلارنىڭ گۆشى بىلەن ئوزۇقلىنىدىغان جەسەتخور (Scavenger) ھايۋانلاردۇر.

• ئۇلار ئوۋلاشقىمۇ ماھىر بولۇپ، ئۆزلىرىدىن چوڭ بولغان قۇلان، بوغا ۋە كالا بۆكەنلەرنى تۇتالايدۇ.

• ئۇلارنىڭ ئاشقازىنى ئىنتايىن كۈچلۈك كىسلاتا ئاجرىتىپ چىقىرىدىغان بولغاچقا، سۆڭەك، تىرناق ۋە مۈڭگۈزلەرنىمۇ ھەزىم قىلالايدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

سىرتلانلار ناھايىتى كۈچلۈك ئىجتىمائىي تۇرمۇش كەچۈرىدۇ.

• ئۇلار «قەبىلە» (Clan) دەپ ئاتىلىدىغان گۇرۇپپىلاردا ياشايدۇ. بىر گۇرۇپپىدا 80 گە يېقىن ئەزا بولۇشى مۇمكىن.

• ئۇلار ئادەتتە باشقا ھايۋانلار تەرىپىدىن تاشلاپ كېتىلگەن ئۇۋىلارنى ياكى يەر ئاستى غارلىرىنى ماكان قىلىدۇ.

• خاللىق سىرتلانلار ئۆزئارا ئالاقە قىلغاندا كۈلكىگە ئوخشاش بىر خىل ئاۋاز چىقىرىدۇ، بۇ ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ ھاياجانلانغانلىقىنى ياكى جىددىيلەشكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

سىرتلانلارنىڭ جەمئىيىتىدە ئانىلىق سىستېمىسى (Matriarchy) ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ، يەنى چىشى سىرتلانلار ئەركەكلىرىدىن چوڭ، كۈچلۈك ۋە زوراۋان بولىدۇ.

• بوغازلىق مەزگىلى تەخمىنەن 3 ئاي ئەتراپىدا بولۇپ، بىر قېتىمدا 2-4 كىچىك سىرتلان تۇغۇلىدۇ.

• بالىلىرى تۇغۇلغاندا كۆزى ئوچۇق، چىشلىرى چىققان تۇغۇلىدۇ ۋە ئىنتايىن تېز يېتىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

تارىختىن بۇيان ئىنسانلار بىلەن سىرتلانلار ئوتتۇرىسىدا مۇرەككەپ مۇناسىۋەت بولۇپ كەلگەن.

• پايدىسى: سىرتلانلار ئۆلۈك ھايۋانلارنى يەپ تۈگىتىش ئارقىلىق، كېسەللىك تارقىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ ۋە ئېكولوگىيە (Ecosystem) ساھەسىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

• زىيىنى: بەزىدە چارۋىلارغا ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن. نادېر ئەھۋاللاردا، ئادەملەر كۆپ بولمىغان يەرلەردە ئىنسانلارغىمۇ خەۋپ يەتكۈزۈش ئېھتىماللىقى بار.

9. كۈشەندىسى

سىرتلانلارنىڭ تەبىئەتتىكى ئەڭ چوڭ دۈشمىنى شىرلار (Lions) ھېسابلىنىدۇ. شىر بىلەن سىرتلان ئوتتۇرىسىدا ئوزۇقلۇق ۋە تېررىتورىيە تالىشىش سەۋەبىدىن دائىم قانلىق توقۇنۇشلار يۈز بېرىپ تۇرىدۇ. شىرلار كۆپىنچە سىرتلانلارنى يېمەيدۇ، ئەمما رىقابەتنى يوقىتىش ئۈچۈن ئۇلارنى ئۆلتۈرىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• سىرتلانلار ئۆز گۇرۇپپىسىدىكىلەرنى پۇرىقى ئارقىلىق تونۇيدۇ.

• تۇپراق سىرتلىنى (Aardwolf) باشقا سىرتلانلارغا ئوخشىمايدىغان بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى تېرمىتلار (ئاق چۈمۈلە) بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• سىرتلانلارنىڭ يۈرىكى ئىنتايىن چوڭ بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ ئوۋ قوغلىغاندا ھېرىپ قالماسلىقىغا ياردەم بېرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class： 哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: يىرتقۇچلار ئەترىتى
目 Order： 食肉目 Carnivora

كەنجى تۈركۈم: مۈشۈك سىمانلار كەنجى ئەترىتى
亚目 Suborder： 猫型亚目 Feliformia

ئائىلىسى: سىرتلانلار ئائىلىسى
科 Family： 鬣狗科 Hyaenidae

ئۇرۇقداش: 4 دانە (خاللىق سىرتلان، سىزىقلىق سىرتلان، قوڭۇر سىرتلان، تۇپراق سىرتلىنى)
属 Genus： 4属

تۈر: 4 تۈر
种 Species： 4种