مۇزلۇق دۇنياسىنىڭ پادىشاھى شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى

1. «شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى يەر شارىدىكى ئەڭ چوڭ قۇرۇقلۇق يىرتقۇچى ھايۋانلار (Carnivores) نىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ شىمالىي قۇتۇپ رايونىنىڭ سىمۋولى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ھايۋان ئىنتايىن سوغۇق شارائىتقا ماسلاشقان بولۇپ، ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىنى دېڭىز مۇزلىرى ئۈستىدە ئۆتكۈزىدۇ. شۇڭا ئۇلارنى «دېڭىز سۈت ئەمگۈچىسى» دەپمۇ ئاتايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Ursus maritimus

• ئېنگىلىزچە نامى: Polar Bear

• ياپونچە ئاتىلىشى: ホッキョクグマ (Hokkyokuguma)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Kutup ayısı

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 北极熊 (Běijíxióng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىك تاشقى كۆرۈنۈشى بىلەن باشقا ئېيىق تۈرلىرىدىن پەرقلىنىدۇ:

• تۈك رەڭگى: ئۇلارنىڭ تۈكى سىرتتىن قارىماققا ئاق كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە سۈزۈك ۋە كاۋاك بولۇپ، قۇياش نۇرىنى سۈمۈرۈش رولىنى ئوينايدۇ.

• تېرىسى: تۈكلىرىنىڭ ئاستىدىكى تېرىسى قارا رەڭدە بولۇپ، ئىسسىقلىقنى ساقلاشقا ياردەم بېرىدۇ.

• بەدەن ئېغىرلىقى: ئەركەكلىرى ئادەتتە 350 كىلوگىرامدىن 700 كىلوگىرامغىچە كېلىدۇ.

• ماسلىشىشچانلىقى: پۇتلىرى چوڭ ۋە تورسىمان بولۇپ، قار ئۈستىدە مېڭىشقا ۋە سۇدا ئۈزۈشكە ئىنتايىن قۇلايلىق. ئۇلارنىڭ تېنىدىكى قېلىن ماي قەۋىتى ئۇلارنى سوغۇقتىن ساقلايدىغان ئەڭ مۇھىم ماسانلىشىش (Adaptation) مېخانىزمىدۇر.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

بۇ جانلىقلار پەقەت شىمالىي يېرىم شاردىكى ئاركتىكا (Arctic region) رايونىدىلا ياشايدۇ. ئۇلار ئاساسلىقى تۆۋەندىكى دۆلەتلەرنىڭ قۇتۇپ چېگرالىرىدا كۆرۈلىدۇ:

• كانادا (دۇنيادىكى نۇرغۇن قۇتۇپ ئېيىقى مۇشۇ يەردە).

• رۇسىيە.

• گىرىنلاندىيە (دانىيە).

• نورۋېگىيە (سۆلبارد ئارىلى).

• ئامېرىكا (ئالياسكا).

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى ساپ گۆشخور ھايۋان بولۇپ، ئوزۇقلۇق زەنجىرىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىدە تۇرىدۇ:

• ئاساسلىق ئوزۇقى: تۈلكە پۇتلىق سېئال (Ringed seal) ۋە ساقاللىق سېئاللار.

• ئوۋلاش ئۇسۇلى: ئۇلار مۇز تۆشۈكلىرىنىڭ يېنىدا بىر نەچچە سائەتلەپ ساقلاپ تۇرۇپ، سېئاللار نەپەسلىنىش ئۈچۈن چىققاندا ئوۋلايدۇ.

• باشقا ئوزۇقلار: ئەگەر ئوزۇقلۇق كەمچىل بولسا، كىت گۆشى، دېڭىز تاشپاقىسى ۋە قۇش تۇخۇملىرىنىمۇ يەيدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• يالغۇز ياشاش: كۆپىيىش مەزگىلىدىن باشقا ۋاقىتلاردا يالغۇز ياشاشنى خالايدۇ.

• ئۇزۇن يوللۇق سەپەر: ئۇلار مۇز پارچىلىرىغا ئەگىشىپ يۈزلىگەن كىلومېتىر يول يۈرەلەيدۇ.

• ئۇۋا تۇتۇش: چىشى ئېيىقلار قىش پەسلىدە قار ئاستىدا ئۇۋا كولاپ، ئۇ يەردە قىشلىق ئۇيقۇغا كىرىدۇ ۋە كۈچۈكلىرىنى دۇنياغا كەلتۈرىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• كۆپىيىش مەزگىلى: ئادەتتە 4-ئايدىن 6-ايغىچە بولىدۇ.

• تۇغۇت: چىشى ئېيىق 12-ئايدىن 1-ئايغىچە بولغان ئارىلىقتا ئادەتتە 2 كۈچۈك تۇغىدۇ.

• پەرۋىش: كۈچۈكلەر تۇغۇلغاندا ئىنتايىن كىچىك ۋە ئاجىز بولۇپ، تەخمىنەن ئىككى يېرىم ياشقا كىرگۈچە ئانىسىنىڭ ھىمايىسىدە بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• مەدەنىيەت: قۇتۇپ ئەتراپىدا ياشايدىغان ئىنۇئىت (Inuit) خەلقلىرى ئۈچۈن مۇھىم مەدەنىيەت سىمۋولى.

• ساياھەت: قۇتۇپ ساياھەتچىلىكىنىڭ مۇھىم نۇقتىسى.

• خەتەر: ئىنسانلارنىڭ ئولتۇراق رايونلىرىغا يېقىنلاشقاندا خەتەرلىك بولۇشى مۇمكىن. يەر شارىنىڭ ئىسسىپ كېتىشى (Global Warming) سەۋەبىدىن مۇزلار ئېرىپ، ئېيىقلار ئوزۇق ئىزدەپ ئىنسانلار ياشايدىغان جايلارغا كۆپ كىرىدىغان بولۇپ قالدى.

9. كۈشەندىسى

شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقىنىڭ تەبىئىي كۈشەندىسى يوق. ئەمما ئۇلارنىڭ ياشىشىغا ئەڭ چوڭ تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان ئامىللار:

• ئىنسانلارنىڭ ئوۋلىشى.

• مۇھىت بۇلغىنىشى.

• ئەڭ چوڭ تەھدىت: كىلىمات ئۆزگىرىشى سەۋەبىدىن دېڭىز مۇزلىرىنىڭ ئازىيىشى.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئۇلار 60 كىلومېتىردىن ئارتۇق ئارىلىقتىكى سېئالنىڭ پۇرىقىنى سەزەلەيدۇ.

• شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى سۇ ئاستىدا 3 مىنۇت ئەتراپىدا نەپەس تۇتالايدۇ.

• ئۇلار ھازىر يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان (Endangered) جانلىقلار تىزىملىكىگە كىرىش ئالدىدا تۇرماقتا.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class： 哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: گۆشخورلار ئەترىتى
目 Order： 食肉目 Carnivora

ئائىلىسى: ئېيىقسىمانلار ئائىلىسى
科 Family： 熊科 Ursidae

ئۇرۇقداش: ئېيىق ئۇرۇقدىشى
属 Genus： 熊属 Ursus

تۈر: شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى
种 Species： 北极熊 U. maritimus