قىزىل تاجلىق تۇرنا

1. «قىزىل تاجلىق تۇرنا» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

قىزىل تاجلىق تۇرنا (Red-crowned Crane) دۇنيادىكى ئەڭ ئاز ئۇچرايدىغان ۋە گۈزەل تۇرنا تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ نەپىس قەددى-قامىتى ۋە بېشىدىكى ئۆزگىچە قىزىل رەڭلىك «تاجى» بىلەن داڭلىق. بۇ قۇش شەرق مەدەنىيىتىدە، بولۇپمۇ جۇڭگو ۋە ياپونىيەدە ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش، سادىقلىق ۋە تىنچلىقنىڭ سىمۋولى دەپ قارىلىدۇ. ئۇ نۆۋەتتە خەلقئارا تەبىئەتنى قوغداش ئىتتىپاقى تەرىپىدىن نەسلى قۇرۇش گىردابىغا پېتىپ قالغان (Endangered) تۈرلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: قىزىل تاجلىق تۇرنا

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Grus japonensis

• ئېنگىلىزچە نامى: Red-crowned Crane

• ياپونچە ئاتىلىشى: タンチョウ (Tanchō)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Japon turnası

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 丹顶鹤 (Dāndǐnghè)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

قىزىل تاجلىق تۇرنا چوڭ تىپتىكى سۇ قۇشى بولۇپ، ئۇنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن ئالاھىدە:

• رەڭگى: پۈتۈن بەدىنى ئاساسەن ئاق پەي بىلەن قاپلانغان. بويۇن قىسمىنىڭ يۇقىرى تەرىپى ۋە قۇيرۇق قىسمىدىكى پەيلىرى (ئەمەلىيەتتە قانات پەيلىرىنىڭ ئۇچى) قارا بولىدۇ.

• تاجى: بېشىنىڭ چوققا قىسمىدا پەيسىز، قىزىل رەڭلىك بىر پارچە تېرە بولۇپ، يىراقتىن قارىماققا بىر پارچە قىزىل ياقۇت ياكى تاجغا ئوخشايدۇ. قۇش ھاياجانلانغاندا بۇ قىزىل رەڭ تېخىمۇ ئوچۇقلىشىدۇ.

• بەدەن ئۆلچىمى: ئېگىزلىكى 1.5 مېتىر ئەتراپىدا بولۇپ، ئىككى قانىتىنى يايغاندا 2.2 مېتىردىن 2.5 مېتىرغىچە كېلىدۇ. ئېغىرلىقى تەخمىنەن 7-10 كىلوگرام كېلىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

بۇ تۇرنا تۈرى ئاساسلىقى شەرقىي ئاسىيادىكى ساھىللار (Wetlands) ۋە سازلىق رايونلاردا ياشايدۇ.

• تارقىلىش رايونى: جۇڭگونىڭ شىمالىي قىسمى (خېيلۇڭجياڭ)، رۇسىيەنىڭ يىراق شەرق رايونى، كورېيە يېرىم ئارىلى ۋە ياپونىيەنىڭ خوككايدو ئارىلى.

• ياشاش مۇھىتى: سۈيى سۈزۈك، يېمەكلىك مول بولغان دەريا بويلىرى، كۆل قىرغاقلىرى ۋە كەڭ كەتكەن قامىشلىق سازلىقلارنى ياخشى كۆرىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

قىزىل تاجلىق تۇرنا بولسا ھەممىنى يەيدىغان (Omnivorous) ھايۋان بولۇپ، يېمەكلىك تاللىمايدۇ:

• ھايۋانات تۈرلىرىدىن: كىچىك بېلىقلار، پاقىلار، قىسقۇچپاقىلار، سۇ قۇرتلىرى ۋە كىچىك يىلانلار.

• ئۆسۈملۈك تۈرلىرىدىن: سۇ ئۆسۈملۈكلىرىنىڭ يىلتىزى، تۈگۈنەكلىرى، دانلىق زىرائەتلەر ۋە ئوت-چۆپ ئۇرۇقلىرى.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• كۆچۈش ئادىتى: ياپونىيەنىڭ خوككايدو ئارىلىدىكى توپى كۆچمەيدۇ، ئەمما جۇڭگو ۋە رۇسىيەدىكى توپلىرى قىشتا جەنۇبقا (جۇڭگونىڭ جياڭسۇ بويلىرىغا ۋە كورېيەگە) كۆچىدۇ.

• ئۇۋا تۇتۇش: ئۇلار ئادەتتە سۇ ئۈستىدىكى تېيىز جايلارغا ياكى قامىشلىقلار ئارىسىغا قۇرۇق ئوت-چۆپلەر بىلەن چوڭ تىپتىكى ئۇۋا ياسايدۇ. ئۇۋىسى سۇدىن ئازراق ئېگىز بولۇپ، دۈشمەنلەردىن ساقلىنىشقا پايدىلىق.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

بۇ قۇشلارنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكى بىر جۈپ بولۇپ ياشاش (Monogamy) تۈزۈمىدۇر.

• جۈپلىشىش ئۇسسۇلى: ئۇلار جۈپلىشىشتىن بۇرۇن بىر-بىرىگە قاراپ قانىتىنى يېيىپ، يۇقىرى ئاۋازدا سايرىغانچە ناھايىتى نەپىس «رەقس» ئەتراپىدا ئوينايدۇ.

• تۇخۇم تۇغۇشى: ھەر قېتىمدا ئادەتتە 2 تۇخۇم تۇغىدۇ. ئەركەك ۋە چىشى تۇرنا نۆۋەتلىشىپ تۇخۇم باسۇرىدۇ. تۇخۇمدىن چىققان بالىلىرى تەخمىنەن 3 ئايدىن كېيىن ئۇچالايدىغان بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: ئېكولوگىيىلىك جەھەتتىن سۇ مۇھىتىنىڭ سالامەتلىك كۆرسەتكۈچى ھېسابلىنىدۇ. مەدەنىيەت جەھەتتىن ساياھەتچىلىك ۋە سەنئەتكە زور ئىلھاملارنى بېرىدۇ.

• خەۋپ-خەتەر: ئىنسانلارنىڭ يېزا ئىگىلىك يەرلىرىنى كېڭەيتىشى ۋە سازلىقلارنى قۇرۇتۇشى ئۇلارنىڭ ياشاش بوشلۇقىنى تارايتىۋەتكەن. شۇنداقلا دېھقانچىلىق دورىلىرىدىن زەھەرلىنىش ئۇلار ئۈچۈن چوڭ خەۋپ.

9. كۈشەندىسى

تولۇق يېتىلگەن قىزىل تاجلىق تۇرىنىڭ تەبىئىي كۈشەندىلىرى ئاز، ئەمما تۇخۇمى ۋە كىچىك بالىلىرى ئۈچۈن تۆۋەندىكىلەر خەتەرلىك:

• تۈلكە، قارساق ۋە سۇدا ئۈزەلەيدىغان يىرتقۇچىلار.

• بۈركۈت قاتارلىق يىرتقۇچى قۇشلار.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئۆمۈر ئۇزۇنلۇقى: ياۋايى ھالەتتە 30-40 يىل ياشىيالايدۇ، سۈنئىي بېقىش شارائىتىدا 70 يىلغىچە ياشىغانلىرى خاتىرىلەنگەن.

• ئاۋازى: ئۇلارنىڭ كانىيى ئىنتايىن ئۇزۇن بولۇپ، تارتقان ئاۋازى بىر نەچچە كىلومېتىر يىراقلىققىچە ئاڭلىنىدۇ.

• ئۇخلاش ئادىتى: قىشتا سوغۇقتىن ساقلىنىش ئۈچۈن سۇ ئىچىدە بىر پۇتىدا تۇرۇپ ئۇخلايدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

سىنىپى: قۇشلار سىنىپى
纲 Class： 鸟纲 Aves

تۈركۈم: تۇرنىسىمانلار ئەترىتى
目 Order： 鹤形目 Gruiformes

ئائىلىسى: تۇرنىلار ئائىلىسى
科 Family： 鹤科 Gruidae

ئۇرۇقداش: تۇرنا ئۇرۇغى
属 Genus： 鹤属 Grus

تۈر: قىزىل تاجلىق تۇرنا
种 Species： 丹顶鹤 G. japonensis