تەبىئەتنىڭ رەڭدار گۈزەللىك ئەلچىسى

كېپىنەك

1. «كېپىنەك» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

كېپىنەك تەبىئەتتىكى ئەڭ نەپىس ۋە رەڭدار ھاشاراتلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلار تەڭگىچە قاناتلىقلار ئەترىتىگە تەۋە. كېپىنەكلەر ئۆزىنىڭ ئۆزگىچە ئۇچۇش ئۇسلۇبى، كۆركەم قاناتلىرى ۋە مۇرەككەپ ھايات دەۋرىيلىكى بىلەن ئىنسانلارنىڭ دىققىتىنى تارتىپ كەلگەن. ئۇلار پەقەت گۈزەللىك ئۈچۈنلا مەۋجۇت بولماستىن، بەلكى ئۆسۈملۈكلەرنىڭ چاڭلىشىشىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: كېپىنەك

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Rhopalocera

• ئېنگىلىزچە نامى: Butterfly

• ياپونچە ئاتىلىشى: 蝶 (Chō)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Kelebek

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 蝴蝶 (Húdié)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

كېپىنەكلەرنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى تۈرىگە قاراپ كۆپ خىل بولىدۇ:

• قاناتلىرى: كېپىنەكنىڭ تۆت قانىتى بولۇپ، ئۇلار مىڭلىغان كىچىك رەڭدار تەڭگىچىلەر (Scales) بىلەن قاپلانغان. بۇ تەڭگىچىلەر قاناتقا رەڭ ۋە نۇر قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتى بېرىدۇ.

• تەمرەتكۈسى (Antennae): ئۇلارنىڭ بېشىدا بىر جۈپ توپچىلىق تەمرەتكۈسى بولۇپ، بۇ ئارقىلىق پۇراق پەرقلەندۈرىدۇ.

• ئوزۇقلىنىش ئەزاسى: ئۇلارنىڭ ئوزۇقلىنىش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان ئۇزۇن، تۇرۇبىسىمان سۈمۈرۈش ئەزاسى (Proboscis) بولۇپ، ئادەتتە يۆگىنىپ تۇرىدۇ.

• پۇتلىرى: كېپىنەكنىڭ ئالتە پۇتى بولىدۇ، قىزىقارلىق يېرى شۇكى، ئۇلار پۇتى ئارقىلىق تەم سەزىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

كېپىنەكلەر دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا دېگۈدەك تارقالغان. ئانتاركتىكا قىتئەسىدىن باشقا بارلىق قىتئەلەردە كېپىنەكلەرنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ. ئۇلار ئاساسلىقى:

• تۆۋەن تېمپېراتۇرىلىق تاغلىق رايونلاردىن تارتىپ، تروپىك بەلۋاغدىكى يامغۇرلۇق ئورمانلارغىچە.

• باغچىلار، ئوتلاقلار ۋە دېھقانچىلىق مەيدانلىرىدا كۆپ ئۇچرايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

كېپىنەكلەر ئاساسلىقى سۇيۇق يېمەكلىكلەر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ:

• ئاساسلىق ئوزۇقى گۈل شەربىتىدۇر.

• بەزى تۈرلىرى پىشقان ياكى سېسىغان مېۋە شەربەتلىرىنى، دەرەخ شىرنىلىرىنى، ھەتتا ھايۋانلارنىڭ تەرىدىكى تۇز ۋە مىنېرال ماددىلارنى سۈمۈرىدۇ.

• كېپىنەك قۇرتى (Lepidoptera larvae) باسقۇچىدا بولسا، ئاساسلىقى ئۆسۈملۈك يوپۇرماقلىرىنى يەپ ئوزۇقلىنىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

كېپىنەكلەرنىڭ تۇراقلىق «ئۇۋىسى» بولمايدۇ. ئۇلار كۈندۈزى ئاكتىپ ھەرىكەت قىلىدۇ، كېچىسى ياكى يامغۇرلۇق كۈنلەردە يوپۇرماقلارنىڭ ئاستىغا ياكى دەرەخ شاخلىرىغا يوشۇرۇنۇپ ئارام ئالىدۇ. بەزى تۈردىكى كېپىنەكلەر (مەسىلەن، پادىشاھ كېپىنەك) پەسىل ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ مىڭلىغان كىلومېتىر يول يۈرۈپ كۆچىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

كېپىنەكلەرنىڭ ھاياتى تولۇق ئۆزگىرىش (Metamorphosis) جەريانىنى باشتىن كەچۈرىدۇ:

1. تۇخۇم: چىشى كېپىنەك تۇخۇمىنى قۇرتلىرى ئوزۇقلىنالايدىغان ئۆسۈملۈك يوپۇرمىقىغا قويىدۇ.

2. لىچىنكا (قۇرت): تۇخۇمدىن چىققان قۇرت توختىماي يوپۇرماق يەپ تېز ئۆسىدۇ.

3. غوزا (Pupa): قۇرت مەلۇم باسقۇچقا كەلگەندە ئۆزىنى قاتتىق پوست بىلەن ئوراپ غوزا ئىچىگە كىرىدۇ.

4. پىشقان كېپىنەك: غوزا ئىچىدە بەدەن قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي ئۆزگىرىپ، گۈزەل كېپىنەك بولۇپ چىقىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىلىق تەرىپى: ئۇلار ئەڭ مۇھىم چاڭلاشتۇرغۇچى (Pollination) ھاشاراتلارنىڭ بىرى بولۇپ، زىرائەتلەر ۋە گۈل-گىياھلارنىڭ كۆپىيىشىگە ياردەم بېرىدۇ. شۇنداقلا، ئۇلار ئېكولوگىيەلىك مۇھىتنىڭ ساغلاملىق كۆرسەتكۈچى ھېسابلىنىدۇ.

• زىيانلىق تەرىپى: پىشقان كېپىنەكلەر زىيانسىز بولسىمۇ، لېكىن بەزى كېپىنەكلەرنىڭ لىچىنكىلىرى (قۇرتلىرى) يېزا ئىگىلىك زىرائەتلىرىگە ۋە دەرەخلەرگە زىيان يەتكۈزىدۇ.

9. كۈشەندىسى

كېپىنەكلەرنىڭ تەبىئەتتە نۇرغۇن كۈشەندىلىرى بار:

• قۇشلار، كەسلەنچۈكلەر، پاقىلار ۋە ئۆمۈچۈكلەر.

• ئۇلار دۈشمەنلىرىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن يوشۇرۇنۇش (Camouflage) ياكى رەڭدار قاناتلىرى ئارقىلىق «مەن زەھەرلىك» دېگەن سىگنالنى بېرىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• كېپىنەكلەر پەقەت بەدەن تېمپېراتۇرىسى 30 سېلسىيە گرادۇستىن يۇقىرى بولغاندىلا ئاندىن ئۇچالايدۇ.

• بەزى كېپىنەكلەرنىڭ ئۆمرى پەقەت بىر نەچچە ھەپتە بولسا، بەزىلىرى 10 ئايغىچە ياشىيالايدۇ.

• دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ كېپىنەكنىڭ قانات كېڭەيلىكى 25 سانتىمېتىردىن ئاشىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: بوغۇم پۇتلۇقلار تىپى
门 Phylum： 节肢动物门 Arthropoda

سىنىپى: ھاشاراتلار سىنىپى
纲 Class： 昆虫纲 Insecta

تۈركۈم: تەڭگىچە قاناتلىقلار ئەترىتى
目 Order： 鳞翅目 Lepidoptera

كەنجى تۈركۈم: كېپىنەكلەر كەنجى ئەترىتى
亚目 Suborder： 锤角亚目 Rhopalocera

ئائىلىسى: (تۈرىگە قاراپ ئوخشىمايدۇ، مەسىلەن: پاپىلىئونىداي، نىمفالىداي…)
科 Family： 凤蝶科、蛱蝶科等

ئاچقۇقلۇق سۆزلەر: