بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق

1. «بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ مۈشۈكياپىلاق تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىك گەۋدىسى، ئۆتكۈر كۆزلىرى ۋە كۈچلۈك ئوۋچىلىق قابىلىيىتى بىلەن داڭلىق. بۇ قۇش «كېچىنىڭ پادىشاھى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى ياۋروپا ۋە ئاسىيا قىتئەسىگە كەڭ تارقالغان بولۇپ، ئېكولوگىيەلىك سىستېمىدا ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك يىرتقۇچ (Apex predator) سۈپىتىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Bubo bubo

• ئېنگىلىزچە نامى: Eurasian eagle-owl

• ياپونچە ئاتىلىشى: ワシミミズク (Washi-mimizuku)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Puhu kuşu

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 雕鸮 (Diāo xiāo)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاقنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن ئالاھىدە:

• گەۋدە چوڭلۇقى: قاناتلىرىنى جۈپلىگەندە ئۇزۇنلۇقى 1.5 مېتىردىن 2 مېتىرغىچە يېتىدۇ.

• قۇلاق پەيلىرى: بېشىنىڭ ئىككى تەرىپىدە بىر جۈپ كۆرۈنەرلىك «قۇلاق» قا ئوخشايدىغان پەيلىرى بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ كەيپىياتىنى ئىپادىلەيدۇ.

• كۆزلىرى: چوڭ، يۇمىلاق ۋە ئوچۇق نارەنجى رەڭدە بولۇپ، كېچىدە كۆرۈش قابىلىيىتى ئىنتايىن يۇقىرى.

• پەي رەڭگى: ئاساسلىقى قوڭۇر، سېرىق ۋە قارا ئارىلاشقان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭغا مۇھىت بىلەن ماسلىشىپ يوشۇرۇنۇش (Camouflage) ئىقتىدارى بېرىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

بۇ قۇش تۈرى ئىنتايىن كەڭ جۇغراپىيەلىك رايونلارغا تارقالغان:

• جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى: شىمالىي ياۋروپادىن تارتىپ، ئوتتۇرا ئاسىيا، رۇسىيە، جۇڭگونىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىغىچە تارقالغان.

• ماكانى: تاغلىق رايونلار، قىياسلىقلار، ئورمانلىقلار ۋە يېرىم چۆللەردە ياشايدۇ. ئۇلار ئادەتتە ئىنسانلار ئاز ئولتۇراقلاشقان تاشلىق رايونلارنى ياقتۇرىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق يىرتقۇچ قۇش بولۇپ، ئوزۇقلۇق تۈرى ئىنتايىن مول:

• سۈت ئەمگۈچىلەر: چاشقان، توشقان، ھەتتا تۈلكىنىڭ كۈچۈكلىرى.

• قۇشلار: قارىغاي توخۇسى، ئۆردەك ۋە باشقا كىچىكرەك مۈشۈكياپىلاق تۈرلىرى.

• ئوۋچىلىق ئۇسۇلى: ئاساسلىقى كېچىدە ھەرىكەت قىلىدىغان (Nocturnal) بولۇپ، جىمىغۇر ئۇچۇش ئارقىلىق ئولجىسىغا تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• ئۆز تېررىتورىيەسى: ئۇلارنىڭ مۇقىم بىر تېررىتورىيە (Territory) دائىرىسى بولىدۇ ۋە ئۇنى باشقا مۈشۈكياپىلاقلاردىن قوغدايدۇ.

• ئۇۋا تۇتۇش: ئۇلار ئادەتتە ئۆزى ئۇۋا ياسىمايدۇ، بەلكى تاشلىق قىياسلاردىكى ئۆڭكۈرلەرنى، باشقا چوڭ قۇشلارنىڭ تاشلاپ كەتكەن ئۇۋىلىرىنى ياكى يەر يۈزىدىكى قۇلايلىق جايلارنى ئىشلىتىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• كۆپىيىش مەزگىلى: ئادەتتە قىش ئاخىرى ياكى ئەتىياز بېشىدا كۆپىيىدۇ.

• تۇخۇم چۈجە چىقىرىش: بىر قېتىمدا 1 دىن 4 كىچە تۇخۇم تۇغىدۇ. چىشى مۈشۈكياپىلاق تۇخۇم باسىدۇ، ئەركىكى بولسا ئۇنى ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەيدۇ.

• بالىلىرى: چۈجىلىرى تەخمىنەن 5-7 ھەپتىلىك بولغاندا ئۇۋىدىن چىقىشقا باشلايدۇ، ئەمما يەنە بىر نەچچە ئاي ئاتا-ئانىسىنىڭ بېقىشىغا موھتاج بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: چاشقان قاتارلىق زىيانداش ھايۋانلارنى ئوۋلاپ، دېھقانچىلىقنىڭ تەبىئىي قوغدىغۇچىسى بولىدۇ.

• خەۋپ-خەتەر: توك سىملىرى، زەھەرلىك چاشقان دورىلىرى ۋە ياشاش مۇھىتىنىڭ ۋەيران بولۇشى ئۇلارنىڭ ياشىشىغا تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە. نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئۇلارنى قوغداش (Conservation) قانۇنى يولغا قويۇلغان.

9. كۈشەندىسى

چوڭ بولغان بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاقنىڭ تەبىئەتتە تەبىئىي كۈشەندىسى يوق دېيەرلىك. ئەمما، بۈركۈت قاتارلىق چوڭ يىرتقۇچ قۇشلار بەزىدە ئۇلارنىڭ چۈجىلىرىگە خەۋپ يەتكۈزۈشى مۇمكىن. ئەڭ چوڭ كۈشەندىسى يەنىلا ئىنسانلارنىڭ پائالىيەتلىرىدۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق بېشىنى 270 گرادۇسقىچە ئايلاندۇرالايدۇ.

• ئۇلارنىڭ ئاۋازى ئىنتايىن توم بولۇپ، بىر نەچچە كىلومېتىر نېرىدىن ئاڭلىنىدۇ.

• پەيلىرىنىڭ ئالاھىدە تۈزۈلۈشى سەۋەبىدىن، ئۇلار ئۇچقاندا پۈتۈنلەي ئاۋازسىز ئۇچالايدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: قۇشلار سىنىپى
纲 Class： 鸟纲 Aves

تۈركۈم: مۈشۈكياپىلاقسىمانلار ئەترىتى
目 Order： 鸮形目 Strigiformes

ئائىلىسى: مۈشۈكياپىلاق ئائىلىسى
科 Family： 鸱鸮科 Strigidae

ئۇرۇقداش: بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق ئۇرۇقى
属 Genus： 雕鸮属 Bubo

تۈر: بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق
种 Species： 雕鸮 Bubo bubo