تەبىئەت دۇنياسىنىڭ ئەقىللىق ئوۋچىسى – بۆرە

1. «بۆرە» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

بۆرە سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئىچىدىكى ئەڭ تونۇلغان، ئەقىللىق ۋە ئىجتىمائىي ياشاش ئىقتىدارى يۇقىرى بولغان يىرتقۇچى ھايۋانلارنىڭ بىرى. ئۇلار ئىتسىمانلار ئائىلىسىگە تەۋە بولۇپ، مىڭلىغان يىللاردىن بۇيان ئىنسانلارنىڭ مەدەنىيىتى، ئەدەبىياتى ۋە ئەپسانىلىرىدە مۇھىم ئورۇن تۇتۇپ كەلگەن. بۆرە ئۆزىنىڭ كوللېكتىپ ھەمكارلىشىش روھى ۋە چىدامچانلىقى بىلەن داڭلىق.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: بۆرە
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Canis lupus
• ئېنگىلىزچە نامى: Wolf / Gray Wolf
• ياپونچە ئاتىلىشى: オオカミ (Ookami)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Kurt
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 狼 (Láng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

بۆرىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇ ياشايدىغان مۇھىتقا قاراپ ئوخشاش بولمايدۇ:

• بەدەن قۇرۇلمىسى: ئۇلارنىڭ بەدىنى كۈچلۈك، پۇتلىرى ئۇزۇن ۋە تېز يۈگۈرۈشكە ماسلاشقان.
• يۇڭى: ئادەتتە كۈلرەڭ، قوڭۇر، قارا ياكى ئاق رەڭلەردە بولىدۇ. يۇڭى قېلىن بولۇپ، سوغۇق ھاۋا رايىغا بەك چىداملىق.
• چىش ۋە جەينەك: بۆرىنىڭ جەينەك قىسىش كۈچى ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، سۆڭەكلەرنى ئاسانلا چاقالايدۇ.
• سېزىم ئەزالىرى: پۇراق سەزگۈسى ۋە ئاڭلاش قابىلىيىتى ئىنتايىن ئۆتكۈر.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

بۆرىلەر دۇنيانىڭ شىمالىي يېرىم شارىدا كەڭ تارقالغان. ئۇلار ئاساسلىقى تۆۋەندىكى جايلاردا ياشايدۇ:

• ياۋروپا ۋە ئاسىيا قىتئەسىنىڭ ئورمانلىقلىرى، تۈزلەڭلىكلىرى.
• شىمالىي ئامېرىكىنىڭ تاغلىق رايونلىرى ۋە قارلىق دالىلىرى.
• ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تاغلىق، چۆللۈك رايونلىرى.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

بۆرىلەر تىپىك گۆشخور ھايۋانلار (Carnivores) ھېسابلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئوزۇقلىنىش ئالاھىدىلىكى:

• تۈركۈم بولۇپ ئوۋ قىلىشنى ياقتۇرىدۇ.
• ئاساسلىق ئوزۇقى: كىيىك، ياۋا توڭگۇز، قوي، كالا ۋە بەزىدە چاشقانغا ئوخشاش كىچىك ھايۋانلار.
• بىر قېتىملىق ئوۋدا ئۆز بەدەن ئېغىرلىقىنىڭ تۆتتىن بىرىگە تەڭ كېلىدىغان گۆشنى يېيەلەيدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

بۆرىلەر ئىنتايىن كۈچلۈك ئىجتىمائىي ھايۋانلار (Social animals) بولۇپ، «بۆرە توپى» شەكلىدە ياشايدۇ.

• توپ قۇرۇلمىسى: ھەر بىر توپنىڭ بىر باشلىقى (Alpha) بولىدۇ.
• ماكانى: ئۇلار غارلاردا، دەرەخ كامارلىرىدا ياكى يەر ئاستى ئۇۋىلىرىدا ياشايدۇ.
• دائىرىسى: ئۆز زېمىنىنى سۈيدۈك پۇرىقى ئارقىلىق بەلگە قىلىدۇ ۋە باشقا بۆرىلەرنى يېقىنلاشتۇرمايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

بۆرىلەرنىڭ كۆپىيىش مەزگىلى ئادەتتە قىش ئاخىرى ياكى باھار بېشىدا بولىدۇ.

• بويىدا قېلىش مۇددىتى: تەخمىنەن 62-65 كۈن.
• تۇغۇش سانى: بىر قېتىمدا ئادەتتە 4 تىن 6 غىچە كۈچۈك تۇغىدۇ.
• پەرۋىش قىلىش: كۈچۈكلەرنى پۈتۈن بۆرە توپى بىرلىكتە قوغدايدۇ ۋە بېقىپ چوڭ قىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

بۆرى بىلەن ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدىكى تۇرمۇش مۇناسىۋىتى (Human-wolf relationship) مۇرەككەپ:

• پايدىسى: ئېكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلايدۇ، كېسەل ياكى ئاجىز ھايۋانلارنى ئوۋلاپ، ھايۋاناتلار تۈرىنىڭ ساغلاملىقىنى قوغدايدۇ.
• زىيىنى: چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان رايونلاردا قوي-كالارغا ھۇجۇم قىلىپ، ئىقتىسادىي زىيان سالىدۇ.

9. كۈشەندىسى

بۆرىلەر تەبىئەتتىكى يىرتقۇچىلارنىڭ پادىشاھى (Apex predators) قاتارىدىن ئورۇن ئالغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭمۇ مەلۇم دۈشمەنلىرى بار:

• ئاساسلىق كۈشەندىسى ئىنسانلاردۇر (ئوۋلاش ۋە ياشاش مۇھىتىنى ۋەيران قىلىش سەۋەبىدىن).
• بەزىدە يولۋاس، ئېيىق ياكى سىرتلانلار بىلەن يېمەكلىك تالىشىش جەريانىدا توقۇنۇشۇپ قالىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئۇۋلاش: بۆرىنىڭ ئۇۋلاش (Howling) ئاۋازى توپ ئەزالىرى بىلەن ئالاقىلىشىش ۋە زېمىنىنى جاكارلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
• ساداقەت: بۆرىلەر جۈپتىگە ئىنتايىن سادىق بولۇپ، كۆپىنچە بىر ئۆمۈر بىر جۈپ بولۇپ ئۆتىدۇ.
• ئەجداد: بۈگۈنكى كۈندىكى بارلىق ئىتلارنىڭ ئەجدادى ياۋا بۆرىلەرگە تۇتىشىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى : ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى : خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى : ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى : سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم : گۆشخورلار ئەترىتى
目 Order：食肉目 Carnivora

ئائىلىسى : ئىتسىمانلار ئائىلىسى
科 Family：犬科 Canidae

ئۇرۇقداش : ئىت ئۇرۇقدىشى
属 Genus：犬属 Canis

تۈر : بۆرە
种 Species：狼 Canis lupus