خانقىز

1. «خانقىز» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

خانقىز بولسا قاتتىق قاناتلىقلار ئەترىتىگە تەۋە بولغان، كىچىك ھەم چىرايلىق بىر خىل ھاشاراتتۇر. ئۇ ئوچۇق رەڭلىك قاناتلىرى ۋە ئۈستىدىكى قارا خاللىرى بىلەن دۇنيادىكى ئەڭ تونۇلغان ھاشاراتلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. دېھقانچىلىقتا زىيانلىق قۇرتلارنى يەپ بېرىدىغان بولغاچقا، ئۇ «دېھقانلارنىڭ دوستى» دەپ ئاتىلىدۇ ۋە ئىنتايىن پايدىلىق ھاشارات دەپ قارىلىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: خانقىز

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Coccinellidae

• ئېنگىلىزچە نامى: Ladybug (ياكى Ladybird)

• ياپونچە ئاتىلىشى: テントウムシ (Tentoumushi)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Uğur böceği

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 瓢虫 (Piáochóng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

خانقىزنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن ئۆزگىچە بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• شەكلى: بەدىنى يېرىم شار شەكىللىك، ئارقا تەرىپى كۆپۈپ چىققان، قورساقتىن قارىغاندا تۈز كۆرۈنىدۇ.

• رەڭگى: ئاساسلىقى قىزىل، نارەنجى ياكى سېرىق رەڭدە بولۇپ، ئۈستىدە قارا نۇقتىلىرى (خاللىرى) بولىدۇ. بەزى تۈرلىرى قارا رەڭدە بولۇپ، ئۈستىدە قىزىل خاللىرى بولىدۇ.

• قاناتلىرى: سىرتىدا بىر جۈپ قاتتىق قانات قېپى بولۇپ، ئۇ ئاستىدىكى نازۇك ئۇچۇش قاناتلىرىنى قوغدايدۇ.

• چوڭلۇقى: ئادەتتە ئۇزۇنلۇقى 1 مىللىمېتىردىن 10 مىللىمېتىرغىچە بولىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

خانقىز دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا دېگۈدەك ئۇچرايدۇ (پەقەت ئىنتايىن سوغۇق بولغان جەنۇبىي قۇتۇپ قىتئەسىدىن باشقا).

• ئۇلار ئاساسلىقى ئوتلاق، باغچە، ئورمانلىق، ئېكىنزارلىق ۋە ئۆي ئەتراپىدىكى يېشىللىقلاردا ياشايدۇ.

• دۇنيادا 6000 دىن ئارتۇق تۈرى بارلىقى مەلۇم.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

خانقىزلارنىڭ كۆپىنچىسى گۆشخور ھاشاراتلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئوزۇقى شىرە قۇرتى (Aphids) دۇر.

• بىر تال خانقىز ئۆمۈر بويى مىڭلىغان شىرە قۇرتىنى يەپ تۈگىتەلەيدۇ.

• ئوزۇقلىنىش ئارقىلىق ئۆسۈملۈكلەرنى زىيانداش ھاشاراتلاردىن قوغدايدۇ.

• ئاز بىر قىسىم تۈرلىرى ئۆسۈملۈك ياكى زەمبۇرۇغ بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ (مەسىلەن: يىگىرمە سەككىز خاللىق خانقىز).

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• خانقىزلار كۈندۈزى ئاكتىپ ھەرىكەت قىلىدىغان ھاشاراتلاردۇر.

• قىشلىق ئۇيقۇ (Hibernation) ئادىتى بار: قىش كىرگەندە ئۇلار توپ-توبى بىلەن دەرەخ پوستى ئاستىغا، تاشلارنىڭ ئارىلىقىغا ياكى ئۆي ئىچىدىكى ئىسسىق جايلارغا كىرىپ قىشلايدۇ.

• خەتەرگە يولۇققاندا، ئۇلار پۇت بوغۇملىرىدىن سېرىق رەڭلىك، سېسىق پۇراقلىق سۇيۇقلۇق چىقىرىپ دۈشمەنلىرىنى قاچۇرىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

خانقىزنىڭ كۆپىيىشى تولۇق ئۆزگىرىش جەريانىنى باشتىن كەچۈرىدۇ، بۇ تولدۇرۇپ يېتىلىش (Metamorphosis) دەپ ئاتىلىدۇ:

1. تۇخۇم: چىشى خانقىز شىرە قۇرتى كۆپ بولغان يوپۇرماقلارنىڭ ئارقىسىغا سېرىق رەڭلىك تۇخۇم سالىدۇ.

2. لىچىنكا: تۇخۇمدىن چىققان لىچىنكىلار ئىنتايىن ئاچكۆز بولۇپ، تېز سۈرئەتتە شىرە قۇرتلىرىنى يەيدۇ.

3. غۇمباق: لىچىنكا مەلۇم ۋاقىتتىن كېيىن يوپۇرماققا يېپىشىپ غۇمباققا ئايلىنىدۇ.

4. پىشقان ھاشارات: غۇمباقتىن چىققان خانقىز ئاۋۋال سۇس رەڭدە بولۇپ، بىر نەچچە سائەتتىن كېيىن رەڭگى ۋە خاللىرى ئېنىق چىقىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

خانقىز ئىنسانلار ئۈچۈن ئەڭ پايدىلىق ھاشاراتلارنىڭ بىرى:

• پايدىسى: ئۇلار زىيانداش ھاشاراتلارغا قارشى بىئولوگىيەلىك كونترول قىلىش (Biological control) ۋاستىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. زەھەرلىك دورا ئىشلەتمەي تۇرۇپ زىرائەتلەرنى قوغداشقا ياردەم بېرىدۇ.

• زىيىنى: ئىنتايىن ئاز ساندىكى ئۆسۈملۈكخور تۈرلىرى زىرائەتلەرگە ئازراق زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن. ئۇندىن باشقا، قىشتا ئۆي ئىچىگە كۆپ كىرىۋالسا كىشىلەرگە قولايسىزلىق ئېلىپ كېلىدۇ.

9. كۈشەندىسى

خانقىزنىڭ تەبىئەتتە بىر قانچە كۈشەندە (Predators) لىرى بار:

• قۇشلار، پاقىلار، ئۆمۈچۈكلەر ۋە بەزى چوڭراق ھاشاراتلار خانقىزنى يەيدۇ.

• خانقىزنىڭ ئوچۇق قىزىل رەڭگى ئەمەلىيەتتە دۈشمەنلىرىگە «مەن زەھەرلىك، مېنى يېمە» دەيدىغان بىر خىل سىگنالدۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• خانقىزنىڭ ئۈستىدىكى خاللار ئۇنىڭ يېشىنى بىلدۈرمەيدۇ، بەلكى تۈر پەرقىنى بىلدۈرىدۇ.

• خانقىز ئۇچقاندا قاناتلىرىنى سېكۇنتىغا 85 قېتىم ئەتراپىدا لىپىلدىتىدۇ.

• نۇرغۇن مەدەنىيەتلەردە خانقىز ئامەت ۋە خوش خەۋەرنىڭ سىمۋولى دەپ قارىلىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: بوغۇم پۇتلۇقلار تىپى
门 Phylum： 节肢动物门 Arthropoda

سىنىپى: ھاشاراتلار سىنىپى
纲 Class： 昆虫纲 Insecta

تۈركۈم: قاتتىق قاناتلىقلار ئەترىتى
目 Order： 鞘翅目 Coleoptera

ئائىلىسى: خانقىزلار ئائىلىسى
科 Family： 瓢虫科 Coccinellidae

ئۇرۇقداش: 360 تىن ئارتۇق ئۇرۇقداش بار.
属 Genus： 瓢虫属 (مەسىلەن: Coccinella)

تۈر: 6000 دىن ئارتۇق تۈر بار.
种 Species： 七星瓢虫 (يەتتە خاللىق خانقىز – Coccinella septempunctata)