ماي قوڭغۇزى

1. «ماي قوڭغۇزى» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

ماي قوڭغۇزى بولسا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەڭ جەلپكار ھاشاراتلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ بېشىدىكىركەركىدان (كرەركىدان) مۈڭگۈزىگە ئوخشىشىپ كېتىدىغان ئالاھىدە مۈڭگۈزى بىلەن داڭلىق. بۇ ھاشاراتلار كۈچلۈك تاشقى پوستى (Exoskeleton) بىلەن قاپلانغان بولۇپ، ئۆز بەدەن ئېغىرلىقىدىن نەچچە يۈز ھەسسە ئېغىر يۈكنى كۆتۈرەلەيدىغان ئاجايىپ كۈچكە ئىگە. ماي قوڭغۇزى تەبىئەت دۇنياسىدا ئورمانلىقنىڭ ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: ماي قوڭغۇزى

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Dynastinae

• ئېنگىلىزچە نامى: Rhinoceros Beetle

• ياپونچە ئاتىلىشى: カブトムシ (Kabutomushi)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Gergedan böceği

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 独角仙 (Dújiǎoxiān)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

ماي قوڭغۇزىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن ئالاھىدە:

• مۈڭگۈزى: ئەركەكلىرىنىڭ بېشىدا ۋە كۆكرەك قىسمىدا چوڭ مۈڭگۈزى بولىدۇ. بۇ مۈڭگۈز ئاساسلىقى باشقا ئەركەكلەر بىلەن ئۇرۇشقاندا قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ.

• رەڭگى: ئادەتتە قېنىق قوڭۇر، قارا ياكى جىگەررەڭ بولىدۇ، بەزى تۈرلىرىنىڭ يۈزى پارقىراق كېلىدۇ.

• چوڭلۇقى: تۈرىگە قاراپ 2 سانتىمېتىردىن 15 سانتىمېتىرغىچە چوڭلۇقتا بولىدۇ.

• قاناتلىرى: ئۇلارنىڭ يۇمشاق قاناتلىرى سىرتىدىكى قاتتىق قاپارتما قانات ئاستىغا يوشۇرۇنغان بولۇپ، ئېغىر گەۋدىسىگە قارىماي ئۇچالايدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

ماي قوڭغۇزلىرى دۇنيانىڭ ھەممە قىتئەلىرىدە (ئانتاركتىدادىن باشقا) ئۇچرايدۇ. بولۇپمۇ تولۇق ئۆزگىرىش (Metamorphosis) جەريانىنى تاماملاشقا ماس كېلىدىغان نەم ۋە ئىسسىق بەلۋاغ رايونلىرىدا كۆپ ئۇچرايدۇ. ئاساسلىق ماكانلىرى:

• جەنۇبىي ئامېرىكىنىڭ يامغۇرلۇق ئورمانلىرى.

• شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى.

• ياۋروپا ۋە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ مۆتىدىل بەلۋاغ ئورمانلىقلىرى.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

ماي قوڭغۇزىنىڭ ئوزۇقلىنىشى ئۇنىڭ ھاياتلىق باسقۇچىغا قاراپ پەرقلىنىدۇ:

• چوڭ قوڭغۇزلىرى: ئاساسلىقى دەرەخ شىرنىسى، پىشقان مېۋە-چىۋىلەر ۋە گۈل شىرنىسى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• لىچىنكىلىرى: چىرىگەن دەرەخ كۆتەكلىرى، قۇرۇپ كەتكەن ياغاچلار ۋە ئۆسۈملۈك قالدۇقلىرى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. ئۇلار تەبىئەتتىكى ئەڭ ياخشى پارچىلىغۇچىلار (Decomposers) ھېسابلىنىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

ماي قوڭغۇزلىرى ئاساسلىقى كېچىدە ھەرىكەت قىلىدىغان (Nocturnal) ھاشاراتلاردۇر. كۈندۈزى دەرەخ پوستىلىرىنىڭ ئاستىدا، يوپۇرماق دۆۋىلىرىدە ياكى يەر ئاستىدا يوشۇرۇنۇپ ياتىدۇ. كېچىسى بولسا يورۇقلۇققا قاراپ ئۇچىدۇ ۋە ئوزۇقلۇق ئىزدەيدۇ. ئۇلار ئالاھىدە ئۇۋا ياسىمايدۇ، ئەمما لىچىنكىلىرى چىرىگەن ياغاچلارنىڭ ئىچىدە ياشايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

نەسىللىنىش مەزگىلىدە ئەركەك ماي قوڭغۇزلىرى چىشى قوڭغۇز ئۈچۈن ئۆزئارا قاتتىق جەڭ قىلىدۇ.

• تۇخۇمى: چىشىسى تۇخۇمىنى چىرىگەن ياغاچلارنىڭ ئارىسىغا ياكى تۇپراققا قويىدۇ.

• لىچىنكا باسقۇچى: بۇ باسقۇچ ئەڭ ئۇزۇن بولۇپ، تۈرىگە قاراپ بىر نەچچە ئايدىن بىر نەچچە يىلغىچە داۋاملىشىشى مۇمكىن.

• قورچاق باسقۇچى: لىچىنكا (Larva) ئۆسۈپ يېتىلگەندىن كېيىن قورچاققا ئايلىنىدۇ ۋە بىر مەزگىلدىن كېيىن پىشقان چوڭ قوڭغۇز بولۇپ چىقىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىلىق تەرىپى: ئورمانلاردىكى چىرىگەن ياغاچلارنى پارچىلاپ تۇپراقنى ئوغۇتلايدۇ. نۇرغۇن دۆلەتلەردە (مەسىلەن ياپونىيەدە) كىشىلەر ئۇنى ئەرمەك ھايوان سۈپىتىدە بېقىشنى ياقتۇرىدۇ.

• زىيانلىق تەرىپى: بەزى تۈرلىرى (مەسىلەن خورما ماي قوڭغۇزى) ئىقتىسادىي زىرائەتلەرگە ۋە خورما دەرەخلىرىگە زىيان يەتكۈزىدۇ.

9. كۈشەندىسى

ماي قوڭغۇزىنىڭ تەبىئىي دۈشمەنلىرى ناھايىتى كۆپ. قاغىلار، ھەر خىل قۇشلار، كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار (مەسىلەن سېغىزخان، چاشقانلار) ۋە بەزى چوڭ تىپتىكى ئۆمۈچۈكلەر ئۇلارنىڭ ئاساسلىق كۈشەندىسىدۇر. شۇنداقلا بەزى پارازىت ھەرىلەرمۇ ئۇلارنىڭ تۇخۇمى ۋە لىچىنكىسىغا ھۇجۇم قىلىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ماي قوڭغۇزى ئۆز بەدەن ئېغىرلىقىدىن 850 ھەسسە ئېغىر يۈكنى كۆتۈرەلەيدىغانلىقى ئۈچۈن «دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك مەخلۇق» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

• ئۇلارنىڭ مۈڭگۈزى سۆڭەكتىن ئەمەس، بەلكى خىتىن (Chitin) ماددىسىدىن تۈزۈلگەن.

• گەرچە كۆرۈنۈشى قورقۇنچلۇق بولسىمۇ، ئەمما ئۇلار ئىنسانلارنى چاقمايدۇ ۋە زەھەرلىك ئەمەس.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى : ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى : بوغۇم پۇتلۇقلار تىپى
门 Phylum： 节肢动物门 Arthropoda

سىنىپى : ھاشاراتلار سىنىپى
纲 Class： 昆虫纲 Insecta

تۈركۈم : قاتتىق قاناتلىقلار ئەترىتى
目 Order： 鞘翅目 Coleoptera

ئائىلىسى : گۈڭگۈرت قوڭغۇزلىرى ئائىلىسى
科 Family： 金龟子科 Scarabaeidae

كەنجى ئائىلىسى : ماي قوڭغۇزى كەنجى ئائىلىسى
亚科 Subfamily： 犀金龟亚科 Dynastinae

تۈر : 300 دىن ئارتۇق تۈرى بار
种 Species： 独角仙 (Rhinoceros Beetle)