ھويلا: ئۇيغۇر روھىيىتىنىڭ جىلۋىسى
ھويلا – ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى، مەدەنىيىتى ۋە روھىي دۇنياسى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان، ئاددىيغىلا بىر ئۆينىڭ سىرتىدىكى بوشلۇق بولماستىن، بەلكى بىر ئائىلىنىڭ خۇشاللىقى، جەمئىيەتلىك مۇناسىۋىتى ۋە تەبىيەتكە بولغان مۇھەببىتى ئەكىس ئېتىدىغان سەينادۇر. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ھويلا، ئۆينىڭ داۋامى، روھىي ئارامگاھ ۋە گۈزەللىككە بولغان ئىنتىلىشنىڭ نامايەندىسى ھېسابلىنىدۇ.
ئۇيغۇرچە / Uyghurche : ھويلا
ئىنگىلىزچە / English : Yard
تۈركچە / Türkçe : Ev bahçesi
خەنزۇچە / 汉语 : 庭院
ھويلا دىگەن نىمە ؟ «ھويلا» سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە كېلىپ چىقىشى
بەزى مەنبەلەردە ، «ھويلا» سۆزى ئۇيغۇر تىلىغا پارس تىلىدىكى «حویلی» سۆزىدىن كىرگۈزۈلگەن دەپ قارالماقتا بولۇپ، «ئورالغان جاي، قورشاۋ» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. بۇ سۆزنىڭ تارىخىي يىلتىزى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى بىناكارلىق شەكلى ۋە تۇرمۇش ئادىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرى كۆپىنچە سىرتقا يۆلەنگەن تام بىلەن ئورىلىپ، ئىچكى قىسىمدا كەڭ ۋە ئازادە ھويلا قالدۇرۇلىدۇ. بۇ ھويلا، تاشقى دۇنيادىن ئايرىپ تۇرىدىغان شەخسىي بوشلۇق بولۇش بىلەن بىرگە، ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئەركىن پائالىيەت قىلىدىغان، ئارام ئالىدىغان ۋە مېھمان كۈتىدىغان مۇھىم ئورنىدۇر.
ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغىتىدىكى چۈشەندۈرۈلۈشى :
ھويلا
ھويلا[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئۆينىڭ ئالدىدىكى ئۆي تېمىغا تۇتاشتۇرۇپ تام چۆرۈپ، دەرۋازا بېكىتىلگەن بوش جاي؛ سەينا:[مىسال:] ھويلا تېمى. تاشقىرىقى ھويلا. ئىچكىرىكى ھويلا.
ھويلا-ئارام
ھويلا-ئارام[يەشمىسى:] ھويلا ۋە ھويلا ئەتراپىدىكى بەلگلىك دائىرە:[مىسال:] ھويلا-ئارام ئىگىلىكى.
ھويلىلىق
ھويلىلىق[سۆز تۈركۈمى:] سۈپەت.[يەشمىسى:] ھويلىسى بار، ھويلا قىلىنغان:[مىسال:] ھويلىلىق ئىمارەت.
ھويلا-ئارام مەدەنىيىتى: تەبىئەت بىلەن گىرەلىشىش
ئۇزۇنقى تارىخ مابەينىدە، ئۇيغۇرلاردا ئۆزگىچە «ھويلا-ئارام مەدەنىيىتى» شەكىللەنگەن. بۇ مەدەنىيەتنىڭ يادروسى ھويلىنى گۈللۈك، باغچىلاشقان، يېشىللاشقان بىر ئارامگاھقا ئايلاندۇرۇش ئىدىيەسىگە مەركەزلەشكەن. ئۇيغۇرلار ھويلىسىغا ئۈزۈم تېكىپ، ياز كۈنلىرى ھويلىغا سايە چۈشۈرىدىغان تال-باراڭلارنى ياسايدۇ. تال-باراڭ ئاستىغا قويۇلغان كارىۋاتتا ئولتۇرۇپ چاي ئىچىش، سۆھبەتلىشىش ۋە ئارام ئېلىش ئۇيغۇر تۇرمۇشىدىكى ئۆچمەس بىر مەنزىرە. بۇنىڭدىن باشقا، ھويلا-ئاراملارغا ئۆستۈرۈلگەن كاۋا، قاپاق قاتارلىق كۆكتاتلار ھەم ھويلىغا گۈزەللىك بېغىشلايدۇ، ھەم ئائىلىنىڭ ئىقتىسادىي ئېھتىياجىنى قامدايدۇ.
ھويلا-ئاراملاردىكى سىمۋوللۇق مەنىلەر
ئۇيغۇرلارنىڭ ھويلىسىغا تىكىلگەن ھەر بىر دەرەخ، ھەر بىر تۈپ گۈلنىڭ ئۆزىگە خاس سىمۋوللۇق مەنىسى بار. كۆپىنچە ھويلىلارغا ئۈجمە، ئۆرۈك، ياڭاق قاتارلىق مېۋىلىك دەرەخلەر تىكىلىدۇ. بۇ دەرەخلەر پەسىللەرنىڭ ئالمىشىشىغا ئەگىشىپ ئوخشىمىغان مېۋىلەرنى بېرىش ئارقىلىق، ئائىلىگە ماددىي نەپ ئېلىپ كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بەزى ئائىلىلەردە «بوۋام تىككەن دەرەخ» دەپ ئەتىۋارلىنىدىغان قەدىمىي دەرەخلەر بولۇپ، بۇ ئەۋلادلارنىڭ ئەجدادلىرىغا بولغان ھۆرمىتى ۋە سېغىنىشىنى ئىپادىلەيدۇ. رەيھان، سەبدە، ھەشقىپىچەك قاتارلىق گۈللەرنىڭ خۇش ھىدى ھويلىغا ئۆزگىچە تۈس كىرگۈزۈپ، كىشىگە روھىي ھۇزۇر بېغىشلايدۇ.
ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىدىكى ھويلا
ھويلا، ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى. ئۆيلەرنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى، ئىشىك-دېرىزىلەرنىڭ ئېچىلىش يۆنىلىشى كۆپىنچە ھويلىنى مەركەز قىلغان ھالدا لايىھەلىنىدۇ. ئۆينىڭ ئالدى كۈن چىقىش تەرەپكە قارىتىلىپ، ھويلىنىڭ كەڭ ۋە يورۇق بولۇشىغا ئەھمىيەت بېرىلىدۇ. ھويلا تاملىرى ئادەتتە ئاقارتىلىپ، پاكىز ۋە چىرايلىق تۇتۇلىدۇ. ھويلىدىكى پېشايۋان، سوپا قاتارلىق بىناكارلىق ئېلېمېنتلىرى ھەم ئەمەلىي ئىشلىتىلىش رولىغا ئىگە، ھەم ئۇيغۇر بىناكارلىقىنىڭ نەپىس سەنئىتىنى نامايان قىلىدۇ.
ھازىرقى زاماندىكى ھويلا مەدەنىيىتى
زامانىۋى شەھەرلىشىش جەريانىدا، ئەنئەنىۋى ھويلا-ئاراملارمۇ يېڭىچە تەرەققىيات پۇرسەتلىرىگە ئىگە بولماقتا. بولۇپمۇ غۇلجا قاتارلىق جايلاردا «ھويلا-ئارام ساياھىتى» يېڭى بىر كەسىپ شەكلى سۈپىتىدە گۈللىنىپ، ساياھەتچىلەرنى ئۆزىگە جەلپ قىلماقتا. بۇ خىل ساياھەتچىلىك شەكلى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزگىچە ھويلا مەدەنىيىتىنى دۇنياغا تونۇتۇش بىلەن بىرگە، يەرلىك خەلقنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇشقىمۇ تۈرتكە بولماقتا.
ھويلا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تۇرمۇش پەلسەپىسى، گۈزەللىك قارىشى ۋە ئىجادچانلىقىنىڭ مەھسۇلى. ئۇ جانسىز بىر بوشلۇق بولماستىن، بەلكى جانلىق، مەنىلىك ۋە ئەۋلادمۇئەۋلاد داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان مول مەدەنىيەت خەزىنىسىدۇر.
