ئاق تۆش بۇلغۇن

1. «ئاق تۆش بۇلغۇن» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

ئاق تۆش بۇلغۇن (Beech marten) سۇغۇر ئائىلىسىگە كىرىدىغان، چاققان ۋە ئەقىللىق بىر خىل كىچىك تىپتىكى يىرتقۇچ ھايۋاندۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ كۆركەم تاشقى كۆرۈنۈشى، بولۇپمۇ كۆكرەك قىسمىدىكى ئاق داغ بىلەن باشقا بۇلغۇن تۈرلىرىدىن ئاسانلا پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. بۇ ھايۋان ھەم تاغلىق رايونلاردا، ھەم ئىنسانلار ئولتۇراقلاشقان رايونلارغا يېقىن جايلاردا ياشاشقا ئادەتلەنگەن.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: ئاق تۆش بۇلغۇن (بەزىدە تاش بۇلغۇنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ)

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Martes foina

• ئېنگىلىزچە نامى: Beech marten ياكى Stone marten

• ياپونچە ئاتىلىشى: ムناجىرو تېن (ムナジロテン / Munajiroten)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Kaya sansarı

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 石貂 (Shí diāo)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

ئاق تۆش بۇلغۇن نىڭ بەدەن شەكلى ئىنچىكە، ئۇزۇن ۋە ئىنتايىن ئەۋرىشىم كېلىدۇ.

• تەنى: ئۇزۇنلۇقى ئادەتتە 40 تىن 54 سانتىمېتىرغىچە بولۇپ، قۇيرۇقى 20-30 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ.

• تۈك رەڭگى: ئادەتتە قېنىق قوڭۇر ياكى كۈلرەڭگە مايىل قوڭۇر بولىدۇ.

• ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى: كۆكرەك (تۆش) قىسمىدا ئېنىق بولغان ئاق رەڭلىك تۈك بار بولۇپ، بۇ ئاق داغ تۆۋەنگە قاراپ ئىككى ئاچا شەكىلدە ئالدى پۇتلىرىغىچە سوزۇلغان بولىدۇ.

• پۇتلىرى: پۇتلىرى قىسقا، ئەمما ئىنتايىن كۈچلۈك؛ تىرنىقى ئۆتكۈر بولۇپ، دەرەخكە ۋە تاشلارغا يامىشىشقا ماسلاشقان.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

بۇ ھايۋاننىڭ ياشاش ماكانى (Habitat) ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، ئاساسلىقى تۆۋەندىكى رايونلاردا ئۇچرايدۇ:

• ياۋروپا: پۈتكۈل ياۋروپا قىتئەسىدە (سكاندىناۋىيەدىن باشقا) كەڭ تارقالغان.

• ئاسىيا: ئوتتۇرا ئاسىيا، كىچىك ئاسىيا، ھىمالايا تاغلىق رايونلىرى ۋە جۇڭگونىڭ شىمالىي قىسىملىرىدا ياشايدۇ.

• مۇھىت: ئۇلار ئوچۇق ئورمانلىقلار، تاشلىق تاغ ئېتەكلىرى ۋە چاتقاللىقلارنى ياقتۇرىدۇ. باشقا بۇلغۇنلاردىن پەرقلىق ھالدا، ئۇلار شەھەر ئەتراپىدىكى باغچىلار ۋە ئۆي ئۆگزىلىرىدىمۇ ياشايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

ئاق تۆش بۇلغۇن ھەممىنى يېيىشلىك (Omnivorous) ھايۋانلار تۈرىگە كىرىدۇ:

• تۆۋەن چەكلىك ھايۋانلاردىن چاشقان، توشقان، قۇشلار ۋە ئۇلارنىڭ تۇخۇمىنى يەيدۇ.

• ھاشارەتلەر، كوكۇنلار ۋە كىچىك يىلانلارمۇ ئۇنىڭ ئوزۇقلۇق تىزىملىكىدە بار.

• ياز ۋە كۈز پەسىللىرىدە تۈرلۈك مېۋە-چىۋە، جىگدە ۋە ياۋا مېۋىلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• كېچىچى ھايۋان: ئۇلار ئاساسلىقى كېچىسى ھەرىكەت قىلىدۇ (Nocturnal)، كۈندۈزى بولسا ئۇۋىسىدا ئارام ئالىدۇ.

• يالغۇز ياشاش: جۈپلىشىش مەزگىلىدىن باشقا ۋاقىتلاردا يالغۇز ياشاشنى ياقتۇرىدۇ.

• ئۇۋىسى: ئۇلار تاش يېرىقلىرى، دەرەخ كاۋاكلىرى، تاشلىنىپ قالغان ھايۋان ئۇۋىلىرى ياكى ئۆي ئاتخانىلىرىدا ئۇۋا تۇتىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• جۈپلىشىش: ئادەتتە ياز ئايلىرىدا (6-ئايدىن 8-ايغىچە) جۈپلىشىدۇ.

• ئالاھىدىلىكى: ئۇلاردا تۇخۇمنىڭ كېچىكىپ يېتىلىشى (Delayed implantation) كۆرۈلىدۇ؛ يەنى ئۇرۇقلانغان تۇخۇم بالياتقۇدا ئۇزاق ۋاقىت تەرەققىي قىلماي تۇرىدۇ.

• تۇغۇش: ئەتىيازدا (3-ياكى 4-ئايلاردا) ئادەتتە 2 دىن 4 كىچە بالىلايدۇ. بالىلىرى كۆزى يۇمۇق، تۈكسىز تۇغۇلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: چاشقان قاتارلىق زىيانداش ھايۋانلارنى تۇتۇپ يېيىش ئارقىلىق ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلايدۇ.

• زىيىنى: ياۋروپادا بۇ ھايۋان ئاپتوموبىللارنىڭ سىم ۋە كاۋچۇك تۇرۇبىلىرىنى چىشلەپ ئۈزۈۋېتىش بىلەن مەشھۇر. شۇنداقلا، توخۇ كاتەكلىرىگە بېسىپ كىرىپ ئۆي قۇشلىرىغا زىيان يەتكۈزىدۇ.

9. كۈشەندىسى

ئاق تۆش بۇلغۇننىڭ تەبىئەتتىكى ئاساسلىق دۈشمەنلىرى:

• بۆرە، تۈلكە ۋە چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچ قۇشلار (مەسىلەن، بۈركۈت ۋە ھۇقۇش).

• ئىنسانلارنىڭ ئوۋلىشى ۋە ئاپتوموبىل ۋەقەلىرىمۇ ئۇلارنىڭ سانىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئاق تۆش بۇلغۇن ئىنتايىن قىزىققان ھايۋان بولۇپ، يېڭى نەرسىلەرنى تەكشۈرۈشنى ياخشى كۆرىدۇ.

• ئۇلارنىڭ پۇراق سېزىمى ۋە ئاڭلاش قابىلىيىتى ئىنتايىن يۇقىرى تەرەققىي قىلغان.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class： 哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: يىرتقۇچىلار ئەترىتى
目 Order： 食肉目 Carnivora

ئائىلىسى: بۇلغۇن ئائىلىسى (سۇغۇر ئائىلىسى)
科 Family： 鼬科 Mustelidae

ئۇرۇقداش: بۇلغۇن ئۇرۇقدىشى
属 Genus： 貂属 Martes

تۈر: ئاق تۆش بۇلغۇن
种 Species： 石貂 M. foina