بورسۇق

1. «بورسۇق» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

بورسۇق (Badger) ئاغمىخان ئائىلىسىگە (Mustelidae) تەۋە بولغان، يەر ئاستىدا ئۇۋا ياساپ ياشايدىغان، بەدەن قۇرۇلۇشى پۇختا ۋە كۈچلۈك بىر خىل سۈت ئەمگۈچى ھايۋان. ئۇلار ئاساسلىقى كەچلىرى ھەرىكەت قىلىدىغان يىرتقۇچىلار بولۇپ، دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا، بولۇپمۇ ئورمانلىق ۋە ئوتلاقلاردا كۆپ ئۇچرايدۇ. بورسۇق ئۆزىنىڭ ئۆزگىچە تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە قېزىش قابىلىيىتى بىلەن تونۇلغان.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: بورسۇق

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Meles meles (ياۋروپا بورسۇقى)

• ئېنگىلىزچە نامى: Badger

• ياپونچە ئاتىلىشى: アナグマ (Anaguma)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Porsuk

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 獾 (Huān)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

بورسۇق نىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن ئالاھىدە بولۇپ، ئۇنى باشقا ھايۋانلاردىن ئاسانلا پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ:

• بەدەن شەكلى: بەدىنى پاكار، پۇتلىرى قىسقا ئەمما ئىنتايىن كۈچلۈك.

• يۈز قىسمى: بېشىدا ئۇزۇنىسىغا كەتكەن قارا ۋە ئاق يوللار بولىدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭ سىمۋولى.

• تۈكى: تۈكلىرى قوپال، ئادەتتە كۈلرەڭ ياكى قارا رەڭدە بولىدۇ.

• تىرناقلىرى: ئالدى پۇتلىرىدىكى تىرناقلىرى ئۇزۇن ۋە ئۆتكۈر بولۇپ، يەر ئاستى ئۇۋىسى (Sett) قېزىشقا ئىنتايىن ماسلاشقان.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

بورسۇقلار دۇنيانىڭ نۇرغۇن قىتئەلىرىگە كەڭ تارقالغان:

• ياۋروپا ۋە ئاسىيا: ياۋروپانىڭ كۆپ قىسمى، رۇسىيە، جۇڭگو ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرىدا كۆپ ئۇچرايدۇ.

• شىمالىي ئامېرىكا: ئامېرىكا بورسۇقى شىمالىي ئامېرىكىنىڭ كەڭ زېمىنلىرىدا ياشايدۇ.

• ماكانى: ئۇلار ئادەتتە ئورمانلىق، چاتقاللىق، يېزا-قىشلاق ئەتراپى ۋە ئوتلاقلاردا ياشاشنى خالايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

بورسۇق بىر خىل ھەممىخور (ئوزۇقلۇق تاللىمايدىغان)(Omnivorous) ھايۋاندۇر. ئۇلارنىڭ يېمەكلىك تۈرى ئىنتايىن مول:

• ئاساسلىقى يامغۇر قۇرتى، ھاشاراتلار ۋە ئۇلارنىڭ لىچىنكىلىرىنى يەيدۇ.

• كىچىك سۈت ئەمگۈچىلەر (مەسىلەن: چاشقان، توشقان)، پاقا ۋە يىلانلارنى ئوۋلايدۇ.

• مېۋە-چىۋە، يىلتىز ۋە ئۆسۈملۈك ئۇرۇقلىرىنىمۇ ئىستېمال قىلىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

بورسۇقلار تۇرمۇش ئادىتى جەھەتتە ئىنتايىن قىزىقارلىق:

• تۈن تەرەددۇت: ئۇلار ئاساسلىقى كېچىسى ھەرىكەت قىلىدىغان تۈن تەرەددۇت (Nocturnal) ھايۋانلاردۇر.

• ئۇۋا قۇرۇلمىسى: ئۇلار يەر ئاستىدا ئىنتايىن مۇرەككەپ، كۆپ ئېغىزلىق تونېللار سىستېمىسىنى قازىدۇ. بۇ ئۇۋىلار بىر نەچچە ئەۋلاد بورسۇق تەرىپىدىن ئۇزۇن يىللار ئىشلىتىلىشى مۇمكىن.

• تازىلىق: بورسۇقلار ئىنتايىن پاكىز ھايۋان بولۇپ، ئۇۋىسىنىڭ ئىچىگە تەرەت قىلمايدۇ، مەخسۇس تەرەت چۇقۇرلىرىنى قازىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

بورسۇقلارنىڭ كۆپىيىش جەريانىدا «تۇخۇمنىڭ كېچىكىپ يېپىشىشى» دەيدىغان ئالاھىدە فىزىئولوگىيەلىك ھادىسە كۆرۈلىدۇ.

• ئادەتتە يازدا جۈپلىشىدۇ، ئەمما تۆرەلمە قىش ئاخىرىغىچە يېتىلمەيدۇ.

• ئەتىيازدا ئادەتتە 2 دىن 5 كىچە بالىلايدۇ.

• بالىلىرى دەسلەپتە ئاجىز، كۆزى يۇمۇق بولۇپ، ئانىسىنىڭ ئالاھىدە پەرۋىشىگە ئېھتىياجلىق بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: زىيانلىق ھاشارات ۋە چاشقانلارنى يوقىتىش ئارقىلىق ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق (Ecological balance) نى ساقلاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلارنىڭ تۈكىدىن سۈپەتلىك ساقال چوتكىلىرى ياسىلىدۇ.

• زىيىنى: بەزىدە زىرائەتلەرگە زىيان يەتكۈزۈشى ياكى چارۋىلارغا كېسەللىك (مەسىلەن: تۇبېركۇليوز) تارقىتىشى مۇمكىن دەپ قارىلىدۇ.

9. كۈشەندىسى

تولۇق يېتىلگەن بورسۇقنىڭ تەبىئەتتە كۈشەندىسى ئاز. ئەمما:

• قاپلان، بۆرە ۋە ئېيىق قاتارلىق چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچىلار بورسۇققا ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن.

• ئەڭ چوڭ تەھدىت ئىنسانلار بولۇپ، ئاپتوموبىل ۋەقەلىرى ۋە ئوۋچىلىق ئۇلارنىڭ سانىنىڭ ئازىيىشىغا سەۋەب بولماقتا.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• بورسۇقلار ئىنتايىن قورقماس بولۇپ، ئۆزىدىن نەچچە ھەسسى چوڭ يىرتقۇچىلارغىمۇ تاقابىل تۇرالايدۇ.

• مەلۇم تۈردىكى بورسۇقلار، مەسىلەن «ھەسەل بورسۇقى»، دۇنيادىكى ئەڭ جۈرئەتلىك ھايۋان دەپ ئاتالغان.

• قىشتا پۈتۈنلەي قىشلىق ئۇيقۇغا كەتمىسىمۇ، سىرتنىڭ تېمپېراتۇرىسى تۆۋەنلىگەندە ئۇزۇن مەزگىللىك قىشلىق ئۇيقۇ (Hibernation) غا ئوخشاش پائالىيەتسىز ھالەتتە تۇرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى : ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى : خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

سىنىپى : سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم : يىرتقۇچىلار ئەترىتى
目 Order：食肉目 Carnivora

ئائىلىسى : كوزغۇن ئائىلىسى (سۇمور ئائىلىسى)
科 Family：鼬科 Mustelidae

كەنجى ئائىلىسى : بورسۇق كەنجى ئائىلىسى
亚科 Subfamily：獾亚科 Melinae

ئۇرۇقداش : بورسۇق ئۇرۇقدىشى
属 Genus：獾属 Meles

تۈر : ياۋروپا بورسۇقى قاتارلىق سەككىز تۈرى بار
种 Species：Meles meles (ۋە باشقىلار)